Itinerer Gradovi – ostrva predstavlja mrežu koja povezuje specifičan oblik urbanog organizovanja gradova na obalama Jadranskog mora. Na istočnoj obali Jadrana postoji veliki broj naseljenih ostrva, koji nisu tema ovog prikaza. U ovom poglavlju reč je samo o gradovima koji svojom urbanizovanom površinom zauzimaju celo ostrvo. U prošlosti, od antike i ranog srednjeg veka, ljudi su organizovali određena naselja na ostrvima, najviše iz odbrambenih razloga. Sva ostrva su veoma blizu kopnu, najčešće par desetina metara, da bi obezbedili dobru komunikaciju sa zaleđem.
Topološki, gradovi ostrva se dele na dve grupe:
- gradovi u lagunama na ravničarskom severu Jadrana
- gradovi na hridima duž istočne obale Jadrana
U prvom slučaju laguna oko ostrva je pružala prirodnu zaštitu od neprijatelja i ovi gradovi nisu bili utvrđivani. To su
Venecija, Chioggia, Burano, Murano i Grado.
Drugu kategoriju čine gradovi na ostrvu sa uzvišenjem. Većim delom su hridima okrenuti prema otvorenom moru, pa su morali bili utvrđeni na strani okrenutoj kopnu (Koper, Izola, Rovinj, Dubrovnik, Sveti Stefan). Izuzetak su Nin i Trogir koji nisu na hridi već su na potpuno ravnom terenu.
Tokom vekova i nakon pojačanog urbanog, privrednog i demografskog razvoja u periodu XV-XVII veka, gradovi na istočnoj obali su se proširili na kopnene delove. Veza između dva dela grada je u početku bila most, zemljana pregrada, da bi velikim zatrpavanjem kanala došlo do fizičkog povezivanja dva dela grada. Time su ostrva postajala poluostrva (Koper, Izola,
Rovinj, Primošten, Dubrovnik). Rovinj je u početku bio vezan sa kopnom drvenim mostom, koji je zamenjen kamenim 1443. godine. U XVII veku kanal je zaprtan. Ostali gradovi (Nin, Trogir, Sveti Stefan i gradovi u lagunama na severu) i danas žive kao ostrva odvojena od kopna, ali su mostovima ili prevlakom povezani sa kopnom. Izuzetak su Murano i Burano koji nemaju kopnenu vezu, već se do njih dolazi isključivo plovilom.
U sklopu itinerera Gradovi-ostrva se nalaze i dva najlepša jadranska grada, nevesta Jadrana i njen kraljević, Venecija i Dubrovnik.
Venecija je nastavila da živi svoj ostrvski život koji je baziran na vodenom saobraćaju. Dugačkim mostom od 6 kilometara je drumski i železnički povezana sa mestom Mestre i kopnom. Ova savremena veza, iako istorijski nekorektna, predstavlja infuziju savremenih kretanja u umiruću Serenissimu.
Dubrovački primer je veoma zanimljiv. Ragusa (Dubrovnik) na hridi i Dubrovnik na kopnu razdvajao je uski morski kanal. U poznom srednjem veku, kanal je zatrpan i na njegovoj trasi locirana Placa, Stradun, glavna ulica današnjeg Dubrovnika. Ujedinjeni Dubrovnik dobija jedinstven sistem utvrđenja koji ga i danas krasi.
Interesantan je i primer Kopra. Južno od starog grada na ostrvu, prema kopnu, nalazila se velika močvarna površina, nepodesna za bilo kakvu ljudsku aktivnost, koja je sistemski zatrpavana tek nakon Drugog svetskog rata. Danas imamo moderne strukture koje neposredno okružuju stare četvrti, otvorene blokove savremenih poslovnih građevina u kontrastu sa tradicionalnim mediteranskim gradom. |
