Raška bašta

Itinerer Raška bašta obuhvata kružnu liniju u jugozapadnoj Srbiji, severnoj Crnoj Gori i Metohiji koja spaja značajne crkvene i fortifikacijske spomenike iz ranog perioda države Nemanjića (od Stefana Nemanje do kralja Milutina), od kraja XII do kraja XIII veka. Raški stil gradnje karakterističan je za srpski srednji vek i jedinstven je u Evropskoj civilizaciji jer spaja različite graditeljske uticaje u poseban umetnički stil.
Itinerer čini dugačak kružni put koji se pruža duž savremenih drumskih saobraćajnica, koje u najvećem delu prate trase srednjovekovnih karavanskih puteva i drugih kopnenih komunikacija. Početak vožnje je u Novom Pazaru i njegovoj okolini, gde je nastala prva prestonica nemanjićke države Ras. Lokacija grada Rasa nije u potpunosti utvrđena, ali su istražena utvrđenja na uzvišenjima Gradina (Trgovište, Pazarište) i Gradina (Postenje).
Više se značaja posvećuje manastirima i crkvama u okviru srednjovekovnog Rasa.
Crkva Svetih apostola Petra i Pavla je najstarija sakralna građevina u Srbiji. Pominje se kao episkopsko središte još u X veku, a vreme građenja nije poznato. Posebno je važna uloga crkve u vreme Stefana Nemanje, osnivača dinastije Nemanjića, jer je bila crkveno središte župe oko koje je nastalo jezgro srpske srednjovekovne države. Najstariji deo čini kružna građevina sa kupolom (rotonda) sa kasnijim dogradnjama. Oko crkve je sačuvan veliki broj starih nadgrobnih spomenika. Petrova crkva se nalazi na periferiji grada Novog Pazara, a od 1979. je na Unescovoj listi svetske kulturne baštine u okviru celine Stari Ras sa Sopoćanima.
Đurđevi Stupovi su stari crkveni spomenik u romanskom stilu sa kraja XII veka. Sagradio ga je Stefan Nemanja na vrhu dominantnog uzvišenja iznad današnjeg Novog Pazara kao materijalni dokaz njegove političke pobede nad suparnicima. Manastirski kompleks je bio napušten u dugom periodu od oko 300 godina, a nedavno je rekonstruisan, kada mu je vraćen originalni izgled i aktivan manastirski život. Na listi je svetske baštine Unesco-a u okviru celine Stari Ras sa Sopoćanima.

Sopoćani su jedna od najlepših galerija evropskog slikarstva XIII veka, a monumentalne kompozicije iz života Isusa Hrista i Bogorodice predstavljaju vrhunac vizantijskog slikarstva. Ova vrsta umetnosti je još uvek nedovoljno poznata prosečnom zapadnom posetiocu, a uobličena u arhitekturu romano-gotskog stila predstavlja odličan spoj istočnih i zapadnih uticaja, sintezu istorije umetnosti cele Evrope, što karakteriše raški stil i ukupnu kulturnu ponudu Srbije. Sopoćani su sa Starim Rasom pod zaštitom Unesco-a od 1979. godine. Podigao ih je kralj Uroš kao mauzolej svoj i svoje majke u predivnom prirodnom ambijentu na izvoru reke Raške.

Od Novog Pazara raški itinerer kreće severno, dolinom reka Raške i Ibra do Kraljeva. U dolini reke Ibar i njenim pritokama nalaze se Pavlica, Gradac, Studenica, Žiča i utvrđeni gradovi Brvenik i Maglič.
Gradac je zadužbina kraljice Jelene, poreklom iz francuske dinastije Anžu, žene kralja Uroša, koja je na ovoj crkvi primenila elemente gotskog stila koje je donela iz domovine svog zavičaja. Gradačka crkva je manja po dimenzijama od ostalih vladarskih crkava, ali ne zaostaje po lepoti i proporcijama. Pre tridesetak godina crkva je obnovljena, kada joj je vraćen originalni izgled iz XIII veka.
Studenica je još jedan Nemanjin manastir, a građena je za mauzolej ovog velikog vladara. Ovo je jedan od najslavnijih, najočuvanijih i najbogatijih srpskih srednjovekovnih manastira i jedan od najlepših primera raške škole koju karakteriše romanička spoljašnjost i unutrašnjost oslikana vizantijskim freskama, kao i zanimljiva organizacija prostora u kombinaciji bazilike i crkve centralnog plana sa kupolom. Studenička crkva je prototip svim kasnijim monumentalnim vladarskim zadužbinama i posvećena je Bogorodici. Sagrađena je krajem XII veka od belih mermernih blokova i oslikana vrhunskim freskoslikarstvom. Pored crkve, značajni su i drugi delovi manastirske celine, priprata kralja Radoslava i Kraljeva crkva iz XIII veka, trpezarija, konaci, ulazna kula. Manastir je 800 godina živ i aktivan, a od 1986. je na Unescovoj listi svetske baštine.

Žiča se po važnosti smatra prvom među jednakim srpskim manastirima. Osnovali su je prvi kralj Srbije Stefan Prvovenčani i prvi arhiepiskop Sava, početkom XIII veka. Žiča je bila sedište prve arhiepiskopije srpske crkve nakon sticanja crkvene samostalnosti 1219. i stoga se smatra rodnim mestom Srpske pravoslavne crkve. Do danas je ostala značajno duhovno središte, mesto krunisanja srednjovekovnih kraljeva i miropomazanja kraljeva iz porodica Obrenović i Karađorđević. Tokom vekova Žiča je dosta stradala, ali joj je tokom dugogodišnjih konzervatoskih radova vraćen originalni izgled. Manastirska crkva se prepoznaje po karakterističnoj crvenoj fasadi. Žiča je jedna od najposećenijih turističkih atrakcija u Srbiji.

Kraljevo je jedan od najvećih gradova duž kružnog raškog itinerera, velika raskrsnica. Kod Kraljeva se Ibar uliva u Moravu. Stoga itinerer odavde nastavlja ka zapadu, uzvodno dolinama Zapadne Morave, Moravice ili Đetinje, ka Užicu.
Bogorodica Gradačka je bio manastir koji je tokom vekova razoren. Na temeljima srednjovekovne crkve sagrađena je džamija koja je u XIX veku pretvorena u crkvu. Crkva se danas nalazi u centru Čačka i predstavlja parohijsku, glavnu gradsku crkvu. U istočnom delu crkve otkriveni su i prezentovani kameni slogovi srednjovekovne crkve.

Jedan krak raškog puta se odvaja kod Požege i dolazi do Arilja, gde se nalazi još jedan veličanstven raški spomenik. Crkva Sv. Ahilija je bila manastirska crkva, zadužbina kralja Dragutina i sedište Moravičke eparhije i mitropolije. Danas je gradska crkva Arilja, u centru varoši. Odlikuje je originalna struktura u raškom stilu i odlično sačuvan srednjovekovni živopis. Sv. Ahilije nije manastir i nije vladarska grobna crkva, iako je kralj Dragutin gradio za svoj mauzolej.
Raški itinerer od Požege nastavlja ka Užicu, odakle se preko Zlatibora spušta na dolinu Lima. Cela dolina ove reke je prebogata crkvenim građevinama, najviše iz XIII, XIV i XV veka. Izdvajaju se manastir Banja kod Priboja, Davidovica, Crkva Svetog Petra u Bijelom Polju i manastir Đurđevi Stupovi kod Berana, sedište župe u Budimlju i današnje episkopsko sedište. Ipak, najznačajnija raška građevina u dolini Lima je Mileševa.
Mileševu je sagradio kralj Vladislav u prvoj polovini XIII veka, a 1236. su u nju prenete mošti Svetog Save, najpoštovanijeg srpskog sveca. Tokom kasnijih vekova nastavila je da bude svedok važnih istorijskih događaja. Najvažnija vrednost manastirske crkve su freske u unutrašnjosti hrama izvanredne lepote. Kompozicija Anđela na Hristovom grobu predstavlja vrhunac evropske umetnosti XIII veka. Pored ove freske, koja se smatra najlepšom freskom u srpskoj kulturi, značajni su portreti srednjovekovnih vladara. Mileševa je danas važno duhovno središte i mesto hodočašća vernika i turista, okružena predivnim pejsažom kanjona reke Mileševke, koji je zaštićen kao stanište ugroženog beloglavog supa.

Dolinu Lima od Metohije razdvaja planinski prevoj Čakor između masiva Prokletija i Hajle. Prvi crkveni manastirski kompleks u Metohiji na kružnom raškom putu je Pećka patrijaršija. Ovo staro sedište srpskih crkvenih velidostojnika se sastoji od četiri crkve povezane zajedničkom pripratom. Središnja crkva Svetih Apostola pripada raškom stilu gradnje.
Da bi se zaokružio raški kružni put u gradiću Raška, potrebno je proći severnim Kosovom do Mitrovice ispod starog grada Zvečana i nastaviti dalje dolinom Ibra. Na ovoj deonici se nalaze temelji nekadašnje veličanstvene Studenice Hvostanske u oblasti Hvosno (okolina današnjeg mesta Istok).
Raškom stilu gradnje pripadaju i tri vladarske zadužbine na Kosovu i Metohiji koje pripadaju poznijem periodu, kada je u umetnosti i graditeljstvu dominirao vizantijski stil građenja.
Banjska je vladarska zadužbina i grobna crkva kralja Milutina, najvećeg srednjovekovnog graditelja među vladarima. Banjska je veoma stradala tokom perioda dominacije Turaka i danas je relativno malo ostalo od nekadašnje prelepe polihromne građevine. U planu je sistematska obnova Banjske.
Visoki Dečani se nalaze u Metohiji, na obroncima Prokletija, gde se ovaj planinski venac dodiruje sa ravnim metohijskim poljem. Prema subjektivnom mišljenju mnogih, Dečani su najlepša srpska srednjovekovna crkva. Karakterišu je monumentalnost, veličina, odlična očuvanost građevine i freskopisa, brojni srednjovekovni detalji (portali i prozori, polijelej, ikonostas), primenjeni predmeti, inače retki u celoj kulturi srpskog srednjeg veka i bogata riznica. Dečane su podigli kraljevi Stefan Dečanski i sin Dušan. Zajedno sa zaštićenim prirodnim predelom klisure reke Dečanske Bistrice i Prokletija čini vredan kulturni predeo.
Dušan je sebi podigao grobni manastir Svetih Arhangela kod Prizrena, koji je danas u ruševinama. Banjsku, Visoke Dečane i Svete Arhangele ili Arhanđele su podigla tri srednjovekovna vladara loze Nemanjića u raškom stilu da bi nastavili kontinuitet monumentalnih zadužbina svojih slavnih predaka, sa Studenicom kao graditeljskim prototipom.
Kulturno-istorijske karte Raška bašta i Moravska bašta publikovala je izdavačka kuća „Žiža“ iz Pančeva u oktobru 2003.