|
|
Itinerer Moravska bašta obuhvata linije u centralnoj Srbiji koje spajaju značajne crkvene i fortifikacijske spomenike iz poznog perioda srpske srednjovekovne države (od Kosovske bitke do pada Smedereva), od kraja XIV do polovine XV veka. Moravski stil gradnje karakterističan je za srpski srednji vek i jedinstven je graditeljski i umetnički stil u evropskoj civilizaciji. Crkve Lazarica i Ljubostinja, Kalenić, Ravanica, Manasija, u okviru svojih manastira, pripadaju poznom periodu srpske srednjovekovne graditeljske i freskopisačke tradicije, takozvanom moravskom stilu jer su ovi najznačajniji spomenici nastali u dolini Zapadne i Velike Morave, severoistočno od zemlje Raške i građevina iz ranog i zrelog perioda koje su bile skoncentrisane u dolini Ibra i na Kosovu i Metohiji.
Pozni srednjovekovni period takođe karakteriše pojava moćnih utvrđenih prestonih gradova Kruševca, Beograda i Smedereva sa stacionarnim dvorom i crkvenim središtem na nivou mitropolije.
Itinerer čini dugačak linearan put koji se pruža duž savremenih drumskih saobraćajnica, koje u najvećem delu prate trase srednjovekovnih karavanskih puteva i drugih kopnenih komunikacija. Početak vožnje je u dolini Zapadne Morave, u oblasti oko Kruševca, u kome se nalazila srpska prestonica na kraju XIV veka, gde je i nastao moravski stil.
Kruševac je bio prestonica kneza Lazara Hrebljanovića, odakle je sa vojskom krenuo ka Kosovu u susret Turcima. Do danas su vidljivi delovi nekadašnjeg utvrđenja sa dominantnom Branič kulom. Najlepši spomenik srednjovekovnog Kruševca je dvorska crkva Lazarica, jedna od najlepših moravskih crkava.
Ljubostinja, Kalenić, Rudenica, Veluće, Naupara, Drenča, su manastirske crkve koje su podizala onovremena vlastela. Ljubostinju je sagradila kneginja Milica, žena kneza Lazara, krajem XIV veka. Na zidovima crkve u Kaleniću dobro je sačuvan freskopis koji je nagoveštavao novo vreme u srpskom slikarstvu, koje je ušlo u korak sa vizantijskim i zapadnoevropskim tokovima.
 
Kruševački grad, Koznik, Stalać, Petrus, Soko, Koprijan pripadaju spomenicima fortifikacijskog graditeljstva u dolinama sve tri Morave, Rasine i Crnice.
Ravanica je zadužbina i grobna crkva kneza Lazara, junaka Kosovske bitke 1389. Manastir je važan duhovni centar, a mošti svetog kneza su mesto hodočašća vernika. Manastirska crkva je bogato dekorisana moravska građevina, u obliku trikonhosa, sa pet kupola, a u unutrašnjosti se uočavaju freske koje karakterišu lirska osećajnost i nežan kolorit, naspram monumentalnosti koje je krasilo crkve prethodnog, zrelog perioda srpskog srednjeg veka. Manastirski krug je u velikom broju primera opasan moćnim utvrđenjem oko crkve, što pokazuje da je ceo kompleks građen u nesigurnom vremenu.
Manasija (Resava) je primer manastira građenog nekoliko decenija pre pada Srbije pod tursku vlast. Manastirski kompleks je okružen veličanstvenim utvrđenjem koje je odlično očuvano. Monumentalna crkva i tvrđava formiraju jedan od najlepših srednjovekovnih graditeljskih ansambala u ovom delu Evrope. Graditelj manastira je despot Stefan Lazarević, od 1406-1418, koji je tu i sahranjen. Unutrašnjost manastirske crkve Sv. Trojice krase sačuvane freske iz istog perioda. Manasija je jedna od najposećenijih turističkih atrakcija u Srbiji, a zajedno sa zaštićenim prirodnim predelom klisure reke Resave, čini vredan kulturni predeo.
Moravski itinerer ka severu nastavlja trasom koja se pruža nekadašnjim Carigradskim drumom, Velikim vojnim putem, Via militaris. Ova glavna srednjovekovna komunikacija na Balkanu nastavila je kontinualno da živi kroz savremeni auto-put i železničku prugu duž Koridora X.
Smederevo je poslednja srpska srednjovekovna prestonica. Turskim osvajanjem Smedereva 1459. godine nestala je srpska srednjovekovna država. Smederevo je sagradio despot Đurađ Branković na Dunavu i sastoji se od Velikog i Malog grada. U Malom gradu se nalazio despotov dvor sa posadom, dok je unutar Velikog grada obitavalo civilno stanovništvo i sedište Mitropolije. Zidine Smedereva su dobro očuvane. Deo bedema je delimično uništen nakon velike ekplozije municije tokom Drugog svetkog rata. Mali grad je posebno zanimljiv ambijent u kome se leti održavaju manifestacije na otvorenom, predstave, koncerti i žurke sa elektronskom muzikom.
Nakon pada Smedereva, moravski stil gradnje nastavio je da se razvija tokom perioda Despotovine u Sremu u XV i XVI veku, na spomenicima na Fruškoj Gori, u Slankamenu i Kupiniku, a mnogi elementi ovog stila se citiraju u savremenom crkvenom graditeljstvu.
Beograd je bio prestonica despota Stefana Lazarevića, koji je svoj dvor sagradio u Malom gradu nedaleko od današnjeg spomenika Pobednik, na mestu ranijeg vizantijskog kastruma. Od despotovog Beograda su sačuvane zidine Gornjeg i Donjeg grada sa kapijama i nekoliko kula. Despotov dvorac, crkveni mitropolijski kompleks, i ostali civilni i crkveni delovi unutar zidina nisu preživeli velike Tursko-austrijske ratove. Beograd je danas glavni i najveći grad Srbije, sve značajnija turistička destinacija i jedno od najboljih mesta za noćni provod u Evropi. Istorija Beograda, njegova slojevitost i urbani diskontinuitet se najbolje vide na Tvrđavi, na steni iznad ušća velike balkanske reke Save u veliki evropski Dunav. Od Tvrđave, jezgra grada ka jugu se pružaju ulice i blokovi Starog Beograda, tu su najznačajnije kulturne i političke institucije i shopping zone. Motive moravske škole možemo uočiti na crkvi Aleksandra Nevskog na Dorćolu iz prve polovine XX veka.
Južno od Beograda postoje dva mala i nezavisna itinerera koji spajaju crkvene spomenike u oblastima planina Kosmaj i Rudnik.
Kosmajski itinerer čine tri crkvena kompleksa: manastiri Pavlovac, Tresije i ruševine Kastaljana.
Rudnički itinerer spaja podrudničke crkve i manastire koji su posebno značajni u crkvenom životu kasnijih vekova. Od moravskih crkava izdvaja se crkve manastira Vraćevšnica, Drača i Blagoveštenje rudničko.
Kulturno-istorijske karte Moravska bašta i Raška bašta publikovala je izdavačka kuća „Žiža“ iz Pančeva u oktobru 2003.
|
|
|
