Antički rimski put u Đerdapu

Đerdapska klisura pruža sto kilometara veličanstvene prirode i istorije u kojoj se Dunav stešnjen između planina Srbije i Rumunije probija ka Vlaškoj niziji i Crnom moru. U imenu čuva uspomenu na turske osvajače. Gerdap na turskom znači mesto opasno za plovidbu, vrtlog, vir. Rimljani i Sloveni su ga zvali Gvozdena vrata. To je najstarija geološka dolina u ovom delu Evrope, najveća kompozitna dolina i najveća vodena probojnica na kontinentu. Naizmenično se ređaju Golubačka klisura, Gospođin vir, Kazan i Sipska klisura ili Gvozdena vrata a između njih Ljupkovska, Donjomilanovačka i Oršavska kotlina.

Dunav kod Golupca ulazi u Đerdapsku klisuru, u kojoj ga čeka 100 kilometara probijanja kroz Karpatsko-Balkanski masiv. Upravo pred Golupcem je Dunav najširi na celom svom toku. Nedugo zatim, samo dvadesetak kilometara niže beležimo mesto sa najvećom dubinom od 90 metara na lokalitetu Gospođin Vir.
Svaka epoha od praistorije do danas ostavljala je značajne materijalne i duhovne tragove kulture i istorije. Od prvih evropskih civilizacija, rimskih kastruma, preko srednjovekovnih i turskih tvrđava, Đerdapsku klisuru su u dva različita istorijska perioda premostila dva fantastična inženjerska poduhvata: Trajanov most iz prvog veka nove ere i brana Hidroelektrane Đerdap 1 i 2 koje su puštene u rad sedamdesetih godina XX veka. Ova dva graditeljska kolosa i reka pod njima simbolizuju Đerdapska pitanja spajanja i razdvajanja, kulture i osvajanja uz neizbežno pitanje: da li je Dunav most između kultura ili večita granica, večiti limes.

Posle završetka gradnje brane 1971. godine, Đerdap je pretvoren u veliko rečno jezero koje je znatno olakšalo plovidbu brodova. Ranije su postojali opasni vrtlozi i šiljate stene, naročito u Gospođinom viru i Kazanu. U Gvozdenim vratima su još Rimljani prokopali prolaz kroz stene dok je krajem XIX veka izgrađen Sipski kanal kroz koji je parna lokomotiva vukla brodove uzvodno. Sa druge strane, vodena akumulacija je potopila Oršavu, Tekiju i Donji Milanovac, rimska utvrđenja, znatne delove rimskog puta, Tiberijevu i Domicijanovu ploču. Tri pomenuta gradića su premeštena na nove lokacije i nastavila da žive ranijim tempom, Trajanova tabla podignuta 20 metara iznad pređašnjeg mesta, kao i novootkriveno praistorijsko nalazište Lepenski Vir. Zbog svetskog značaja ovog trajnog naselja uspostavljenog u vreme kada su drugi rodovi u Evropi živeli nomadskim načinom života, ovaj lokalitet je sačuvan i prezentovan javnosti.
Rimski imperatori Tiberije, Klaudije, Domicijan i Trajan sagradili su početkom naše ere put desnom obalom Dunava koji je krunisan velikim mostom iza Gvozdene kapije. Ovaj put je snabdevao utvrđenu granicu - limes duž koje su Rimljani sagradili niz utvrđenja odnosno logora manjih vojnih jedinica koji su bili u upotrebi do šestog veka, tokom celog trajanja rimskog limesa. Putem su takođe vučeni brodovi koji nisu savladavali brzake i tesnace. Mnogi od navedenih lokaliteta nakon otkrivanja različitih slojeva materijalne kulture svedoče o kontinualnom životu ljudi na celom području Đerdapa od praistorije preko antike i srednjeg veka do današnjih dana. Na žalost, najveći broj lokaliteta je potopljen. Sačuvani su (ili dislocirani) i konzervirani najvažniji spomenici iz pojedine epohe, redom nizvodno: Golubački grad (srednji vek), Lepenski Vir (praistorija), Trajanova tabla, Diana i Pontes (antički Rim).
Zbirka sačuvanih i spašenih pokretnih kulturnih dobara sa teritorije regije Đerdap - Gvozdena Vrata se čuva i prezentuje u Arheološkom muzeju Đerdapa. Izloženo je oko 400 eksponata od Praistorije do Srednjeg veka.

TRAJANOV PUT
Na desnoj obali Kazana se nalazi Trajanov put nazvan po ovom rimskom imperatoru za čije je vladavine i prosečen (103. godine naše ere). Trajanov put je u stvari nastavak ranije izgrađenog Tiberijevog puta kroz Gornju klisuru. Tek kad je po naredbi Trajana prosečen i kroz Kazane, put za rimsku imperiju dobija pun strateški i ekonomski značaj. Usečen je u granitne i krečnjačke stene Velikog i Malog Kazana. Izgradnjom ovog puta imperator je obezbedio neometano prebacivanje svojih legija u oba pravca i njihovo redovno snabdevanje. Trajan je time u stvari završio pripreme za pohod preko Dunava u Dakiju, njeno osvajanje i obračun sa dačanskim vladarom Decibalom.
Kada su završeni radovi na probijanju puta, car Trajan je u želji da pokolenjima ostavi svedočanstvo o velikom radnom podvigu, naredio da se u stenu iznad puta ukleše tabla do koje se može doći Dunavom ili stazom koja vodi od Golog Brda.

DIANA
Utvrđenje Diana se nalazi u Karatašu, oko kilometar nizvodno od HE Đerdap i bilo je najveće i najznačajnije utvrđenje na gornjomezijskom limesu (granici). Izgrađeno je za vreme cara Trajana u periodu njegovog prvog pohoda na Dakiju. Obzirom da je Diana podignuta na strateški značajnoj lokaciji, zadatak stalne vojne posade bio je da čuva granicu i obezbeđuje nizvodni ulaz u kanal. Diana je bila u funkciji fortifikacijskog objekta do VI veka.

TRAJANOV MOST
Dunav je predstavljao veliku prepreku za osvajačke ciljeve Rimske imperije. Da bi osvojio Dakiju, današnju Rumuniju, car Trajan je 105. godine n.e. sagradio most između kastela Pontesa i Drobete, današnjih Kostola i Turnu Severina. Most je građen po projektu arhitekte Apolodora iz Damaska i spada u red najznačajnijih dela rimskog građevinarstva. Bio je dug 1127 metara, imao je 20 stubova, visine 45 metara, a širine 20, sa rasponom između stubova od 50 metara. Most je srušen za vreme vladavine Trajanovog naslednika Hadrijana (117-138. god.), najverovatnije zbog sprečavanja najezde varvarskih plemena iz istočne Evrope.