Glavna zagrebačka osovina sever-jug

Glavna zagrebačka osa sever-jug predstavlja zanimljiv linearan potez duž koga se šetajući može čitati istorija urbanog razvoja i graditeljskih stilova Zagreba kroz poslednja dva veka. Stoga ova gradska šetnja predstavlja svojevrsnu vremensku liniju, linearan timeline. Početak šetnje je u XVIII veku, na Jelačića placu, a kraj je u današnjem vremenu, na raskrsnici kod Muzeja suvremene umjetnosti.

Današnji Zagreb je nastao spajanjem dva srednjovekovna urbana naselja na bregu, civilnog Griča i crkvenog Kaptola. Spajanje dva grada u jedinstveni Zagreb poklopilo se sa intenzivnim razvojem Harmice, Trga bana Jelačića u podnožju Griča i Kaptola, koji je ubrzo postao glavni gradski trg, što je ostao do danas. Jelačićev trg je početna tačka šetnje ili biciklističke vožnje prema jugu, duž centralne gradske ose sever-jug, ka Savi i Novom Zagrebu.
XIX vek: niz parkova koji povezuju centar grada sa železničkom stanicom predstavlja jedan od najkvalitetnijih gradskih poteza Zagreba i jedan od najlepših urbanih ambijenata celog regiona Jugoistočne Evrope. Fizički, to su tri neizgrađena ozelenjena gradska bloka u ortogonalnom sistemu Donjeg grada, istočni deo gradske potkove ili Lenucijeve potkove – sistema zelenih poteza izuzetnog značaja. Građevine koje se naslanjaju na parkove, tri zgrade u samim parkovima, elementi parkovskog rešenja, spomeničke kompozicije, muzički paviljon, itd. su uglavnom izvedeni u stilu klasicizma i secesije.
Prvi park je Zrinjevac, verovatno najlepši zagrebački park. Sledeći park je Strosmajerov trg, u kome su izgrađene značajne institucije: Strossmayerova galerija starih majstora i palata Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti. Treći park je Trg kralja Tomislava na kome se nalaze statua kralja na konju i zgrada Umjetničkog paviljona sa Svetske izložbe u Budimpešti, čija je čelična konstrukcija ovde preneta krajem XIX veka.
Duž niza građevina koje se pružaju bočnim ulicama izdvajaju se Arheološki muzej, Palata suda, hotel „Palas“. Na ova tri parka možemo dodati i zelenu površinu Starčevićevog trga sa dominirajućom zgradom Hotela „Esplanade“ arhitekte Dionisa Sunka.

Železnica je stigla u Zagreb krajem XIX veka. Zgrada Glavnog kolodvora je građena u periodu 1890-92. prema projektu Ferenca Pfaffa.

XX vek: do Drugog svetskog rata južni predgrađima Zagreba su dominirali industrija i radnička naselja, a dalje ka jugu ritske i vodoplavne površine oko Save. Ruševine monumentalnog parnog mlina južno od železničke pruge podsećaju na to vreme.
Dolaskom novih, komunističkih vremena nakon rata, menja se koncept razvoja grada. Vlasti odlučuju da kroz radničko Trnje probiju široku aveniju u pravcu sever-jug, prema predratnim planovima, koja će u istoj osi preći Savu novim mostom ka novim naseljima otvorenog plana na desnoj obali Save. Prema planu, izvedena je nova saobraćajnica sa izrazito širokom travnatom površinom između saobraćajnih traka, koja je trebala da se spoji sa postojećim parkovskim potezom Tomislavov trg – Zrinjevac. To je trebao biti svečani reprezentativni južni ulaz u Zagreb iz pravca aerodroma, koji bi svojom aksijalnošću i monumentalnim modernim javnim zgradama ideološki naglasio socijalističko društvo i ulogu Zagreba kao glavnog grada socijalističke Hrvatske u okviru socijalističke Jugoslavije.

Saobraćajnica je izvedena i nazvana ulica Hrvatske bratske zajednice i avenija Većeslava Holjevca. Planirana veza Avenije i donjogradskih parkova u zonu Kolodvora nije izvedena. Stoga je fizička veza delova grada severno i južno od pruge neostvarena, saobraćaj u zoni Kolodvora otežan, a čitav prostor južno od pruge potpuno razgrađen. Ovaj deo grada obeležavaju ruševine pomenutog parnog mlina.
Južnije, prema raskrsnici sa ulicom Grada Vukovara, nalazi se Radićev trg, na značajnom mestu preseka dve važne gradske avenije. Radićev trg je projektovan kao Trg revolucionara u čijem središtu je planirana statua Josipa Broza Tita. Trg bi uobličavale značajne javne građevine, od kojih su tri izvedene tokom šezdesetih godina XX veka u duhu tada dominirajućih stilova moderne arhitekture. Arhitekta Kazimir Ostrogović je na zapadnoj strani trga osmislio ansambl sa Gradskom vijećnicom, poslovnom zgradom Zagrebačke banke i dva visoka stambena objekta koji su izvedeni. Cela ideja bi bila zaokružena da su izvedeni skupštinski neboder i dvorana Vijećnice. Tokom osamdesetih godina, zgrada Zagrebačke banke je dograđena, čime je Ostrogovićev kompleks izgubio na autentičnosti. Na istočnoj strani Radićevog trga podignuta je Koncertna dvorana „Vatroslav Lisinski“, prema projektu Marijana Haberlea, građena od 1961-73.
Šetajući dalje širokom ulicom Hrvatske bratske zajednice, nailazimo na novo veliko raskršće sa Slavonskom avenijom, dela nekadašnjeg pan-jugoslovenskog auto-puta kroz Zagreb. Na ovoj raskrsnici se nalaze dve građevine podignute tokom ratnih i mutnih devedesetih godina XX veka. Severozapadni ugao zatvara monumentalna zgrada Svjeučilišne knjižnice, kojom se ponosi čitavo hrvatsko društvo jer su se za dovršenje ove kapitalne institucije morala izdvojiti značajna sredstva. Po dijagonali od biblioteke podignuta je poslovna zgrada „Sunce“ koncerna Agram. „Bolje da nikada nije ni napravljena“ tumači ovu crnu strukturu jedan novinski naslov. Arhitektura zgrade je dobra, ali zgrada svojom dispozicijom na parceli je pomerena u odnosu na građevinsku liniju drugih postojećih i budućih zgrada i remeti celu kompoziciju svečane zagrebačke ose sever-jug izvan ikakve urbanističke i programske koncepcije.
Nakon prelaska Mosta Slobode stiže se u Novi Zagreb. Na raskrsnici sa Avenijom Dubrovnik nalaze se tri građevine. Prva od njih je poslovna zgrada Ina-Trgovina, autora Velimira Najdhardta iz 1988, tipična postmodernistička poslovna zgrada kasnih osamdesetih.
Druge dve građevine svojom arhitekturom i sadržajem simbolizuju naše doba. Tržni centar Avenue Mall je konfekcijska stuktura u kojoj je sve podređeno globalističkom sadržaju novog gradskog centra pod jednim krovom. Vrhunac materijalne tehnicističke kulture pomešan sa utiskom kako su svi građevinski i sadržinski elementi kupljeni preko kataloga.
Dijagonalno od nje je poslednji primer na našem timeline putovanju kroz zagrebačku arhitekturu poslednjih dva stoleća, Muzej suvremene umjetnosti otvoren 2009. nakon dugogodišnje gradnje. Projektant je arh. Igor Franić. Značajan i skup objekat koji svojom arhitekturom u potpunosti podržava izložena dela i performanse u njoj.